“Bina yeni”, “zemin kaya”, “beton güçlü” veya “az katlı” gibi tek cümlelik açıklamalar bir yapının deprem güvenliğini kanıtlamaz. Deprem performansı; tehlike düzeyi, yerel zemin, taşıyıcı sistem tasarımı, malzeme özellikleri, uygulama kalitesi, kullanım ve zaman içindeki değişikliklerin birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır.
Mevcut bir bina hakkında kesin hüküm vermek için yetkin inşaat mühendislerince yürütülen, yapıya özel teknik inceleme gerekir. Gözlemler yalnızca profesyonel değerlendirmeye başlama ihtiyacını gösterebilir.
Öne çıkanlar
Kısa değerlendirme
- Deprem tehlike haritası, yerel zemin etkilerinin tamamını tek başına göstermez.
- Kat sayısı veya bina yaşı tek başına güvenlik ölçütü değildir.
- Projeye uygun tasarım kadar sahadaki uygulama kalitesi de önemlidir.
- Kesin değerlendirme, yapıya özel mühendislik çalışması gerektirir.
Deprem tehlikesi ile bina riski aynı şey değildir
Deprem tehlikesi, belirli bir konumda beklenen yer hareketini ifade eder. Risk ise bu tehlikenin zemin, bina özellikleri, kullanım ve maruz kalan insanlar üzerindeki olası sonuçlarıyla ilgilidir.
AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası önemli bir başlangıç verisidir; ancak AFAD da interaktif haritanın sıvılaşma, büyütme ve farklı oturma gibi yerel zemin etkilerini içermediğini belirtir. Parsel özelindeki tasarım için zemin ve temel etüdü gerekir.
Yönetmelik, tasarımın asgari çerçevesini oluşturur
2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik, yapının bulunduğu konum ve zemin özellikleri dikkate alınarak deprem etkisi altındaki tasarım ve değerlendirme kurallarını tanımlar.
Bir binanın belirli bir yönetmelik döneminde ruhsat almış olması önemli bir bilgidir; fakat tek başına uygulamanın projeye uygun yapıldığını veya sonradan taşıyıcı sisteme müdahale edilmediğini göstermez.
Taşıyıcı sistem bir bütün olarak çalışır
Temel, kolon, perde, kiriş ve döşemeler deprem yüklerini birlikte karşılayan bir sistemdir. Düzensizlikler, yumuşak veya zayıf kat oluşumu, kısa kolon davranışı, büyük açıklıklar ve taşıyıcı elemanlara sonradan müdahale gibi konular mühendislik değerlendirmesinin parçasıdır.
Bir elemanın kalınlığını veya görünen beton yüzeyini inceleyerek sistemin bütünü hakkında karar verilemez. Proje, hesap modeli ve mevcut yapının ölçümleri birlikte incelenmelidir.
Malzeme dayanımı ile detay ve işçilik birlikte önemlidir
Beton ve donatı özellikleri, donatı yerleşimi, birleşim bölgeleri, pas payı ve imalat sürekliliği yapısal davranışı etkiler. Yeni yapılarda yapı denetimi, laboratuvar deneyleri ve elektronik beton izleme gibi mekanizmalar uygulamanın kayıt altına alınmasına katkı verir.
Mevcut yapılarda malzeme özellikleri gerektiğinde yerinde inceleme ve deneylerle belirlenir. Sadece yüzeyde çatlak görülmemesi, yapının deprem performansını doğrulamaz.
Hangi durumlar uzman incelemesini geciktirmemeyi gerektirir?
- Kolon, perde veya kirişlerde kesme, delme ya da belirgin müdahale şüphesi
- Taşıyıcı elemanlarda geniş çatlak, ezilme, donatı açığa çıkması veya yoğun korozyon
- Binada veya zeminde belirgin oturma ve kalıcı eğim
- Zemin katın diğer katlara göre büyük ölçüde açık veya farklı kullanılıyor olması
- Ruhsat ve statik proje belgelerine ulaşılamaması ya da mevcut durumla uyuşmaması
- Binanın yangın, deprem, su baskını veya uzun süreli ağır çevresel etkiye maruz kalması
Doğru değerlendirme yolu nedir?
Ön inceleme, hızlı tarama, performans analizi ve 6306 sayılı Kanun kapsamındaki riskli yapı tespiti farklı amaç ve yöntemlere sahiptir. İhtiyaca uygun çalışmanın kapsamı, yetkin bir inşaat mühendisi ve gerektiğinde ilgili idareyle birlikte belirlenmelidir.
Sonuç raporunun yöntemini, varsayımlarını ve önerilerini anlamadan yalnızca “riskli” veya “güvenli” gibi tek kelimelik ifadelerle karar verilmemelidir. Gereken durumda güçlendirme ve yeniden yapım seçenekleri teknik, hukuki ve ekonomik boyutlarıyla karşılaştırılır.
